'હા' અથવા 'ના'

શ્વાસના આ સંબંધો

શું

માત્ર 'છલના' હતી ?

જો

પ્રત્યુત્તર 'હા' તો

શું કહું ?

પ્રેમનો માત્ર

'વહેમ' હતો,

ભૂલ નહીં.

જો ઉત્તર 'ના' તો

એટલું જ કહું -

'આ વ્‍યથાની કથા ક્યાં સુધી '

પ્રૌઢ શિક્ષણ

'અભણને ભણાવો'

'શિક્ષણનો દીવો પ્રગટાવો'

જેવાં પ્રચારક સૂત્રો

ચારેબાજુ ગાજતા હતા.

પચાસ-પંચાવન વિતાવી ચૂકેલી

એક પ્રૌઢાએ

શરમથી, ડરથી લાચારીથી

પૂછ્યું મને -

'તમે વાંચતાં - લખતાં શિખવશો મને ?'

આશ્ચર્યથી પહોળી થઇ આંખો -

હૈયું હરખથી ઝૂમી ઊઠ્યું.

વાહ ! ધન્‍ય છે આપણી

શિક્ષણ પ્રગતિ અને પ્રચારને -

કે આ પ્રૌઢાને ભણવાનું

મન થઇ ગયું !

હું પણ ફૂલાઇ ગઇ કે

'વાહ ! પ્રૌઢ શિક્ષણ સેવાનો

મને કેવો અનેરો લ્હાવો મળ્યો !'

હાથમાં પાટી-પેન લઇને,

ચશ્‍મા વગરની એ નિ:સ્‍તેજ આંખોથી

માંડ માંડ જોતાં - જોતાં

એ 'ક, ખ, ગ, ઘ' ઘૂંટવા લાગી

પણ

'પાકે ઘડે કાંઠા કેમ ચડે ?'

એની શિખવા માટે ધગશ -

પણ, મગજમાં ગડ ન બેસે -

એની ભણવા માટેની મથામણ

આ બધું જોઇને દ્રવી ઊઠ્યું હૈયું -

કહ્યું - 'મા'

તમારાથી હવે આ

'ક, ખ, ગ, ઘ ' ઘૂંટી શકાશે નહીં,

તમને મદદરૂપ થઇશ હું.

લખી, વાંચી દઇશ હું.'

એણે લાંબો નિસાસો નાખ્‍યો

મેં પૂછ્યું 'શા માટે હવે જતી જિંદગાનીએ

'ક, ખ, ગ, ઘ' ઊકેલવા છે તમારે ?

અને લાચાર આંખોમાંથી

બોર, બોર જેવડાં આંસું સરી પડ્યા !

''બહેન, એકલે પંડે છું હું.

સંતાનોએ છોડી દીધો છે હાથ.

હવે, કામ કરીને પેટિયું રળવાનું

નથી બનતું મારાથી

ભીખ માંગતાં લજાઇ મરૂં છું,

શ્રીનાથજીની હવેલીમાં 'ભંડારો' થાય છે -

- લખ્‍યું હોય છે ત્‍યાં -

'ફલાણાં પુણ્‍યશાળીને ત્‍યાં ભોજન છે'

કોઇ વાંચી દેતું નથી

પૂછતાં શરમ થાય છે

બસ, એ 'ભંડારા'નું લખાણ

મારાથી ઉકેલાય તો

રોટલા ભેગી થાઉં હું !'

પ્રૌઢ શિક્ષણની સેવા માટે

ગદ્ ગદ્ ફૂલાઇને ફરતી

મારૂં રોમ રોમ ચિત્‍કારી રહ્યું

પોકારી રહ્યું

અરેરે ! 'ક, ખ, ગ, ઘ' ઉકેલવાની

આ તે કેવી 'લાચારી ?'

અજન્‍મા દીકરીનું ક્રન્‍દન

મારે પણ સગર્ભા મારી
માના ઉદરમાં રહીને

સીમન્‍તના પ્રસંગે
હરખાતાં હરખાતાં
પગલાં ભરતી,

મારી માનું મલકાતું મુખ જોવું હતું.

પણ, તે પહેલાં જ તમે

મને એના ઉદરમાંથી દૂર કરી નાખી.

માના કૂખે જન્‍મ ધરીને,

'ઊંવા' - 'ઊંવા' - 'રૂદન' કરીને

આ સૃષ્‍ટિ પર મારી

નાજુક - નાજુક આંખો ખોલીને -

મારી માનું મમતાળું

મુખ નિહાળવું હતું.

એના હેતાળ હાથનો

સંસ્‍પર્શ પામવો હતો

પણ શું કર્યું તમે ?

મારે પણ ગળથૂથી દ્વારા

'ચસ - ચસ' મધ ચૂસીને

તમારાં ગુણો-સંસ્‍કારોને

રગે રગમાં ઊતારવા હતા.

પણ શું કર્યું તમે ?

મારે પણ કાલાઘેલા શબ્‍દોથી

'મા' શબ્‍દ ઉચ્‍ચારવો હતો -

માતાપિતાની આંગળી પકડીને

કિલ્લોલ કરતી શાળામાં

કિલકિલાટ કરવો હતો

પણ શું કર્યું તમે

યૌવનમાં પ્રવેશીને

કોઇની સંગાથે જોડાઇને,

પ્રભુતામાં પગલાં પાડીને

મા-બાપની વિદાય લઇને

ખૂબ ખૂબ રડવું હતું -

પણ શું કર્યું તમે ?

'દીકરી તો સાપનો ભારો' ગણીને

મારાં સ્‍વપ્‍નોને તો તમે

જન્‍મતાં પહેલાં જ નંદવી નાખ્‍યા

અને

આ નંદવાઇ ગયેલાં

સ્‍વપ્‍નોને છાતી સાથે ચાંપીને

દફનાઇ ગઇ હું

ઊંડા ખાડામાં !

'તું છે ને !'

ઈશ્વર માટે કહેવાય છે કે,

'સ : એકાકિ ન રમતે !'

ઇશ્વરને ગમતું નહોતું એકલું - એકલું

એટલે

એણે સર્જી આ સૃષ્‍ટિની લીલા !

પણ હે મારા ઈશ્વર !

તને એટલું પૂછું છું

કેટલાંકની દુનિયા તે કેમ

સર્જી એકલી - એકલી.

ઘરનીબારીના પડદા પાછળ -

અસ્‍ત થવા જતો સૂરજ

સામેના નીરવ - નિર્જન મેદાનમાં

લાંબા - લાંબા થતા પડછાયા

માત્ર હીંચકાનો 'કીચૂડ' - 'કીચૂડ' અવાજ

એ હીંચકા પર હીંચકતાં હીચકતાં

જે રોમ રોમ એકલતા ત્રોફે છે.

તેમ મારી જેમ જ હે........ઈશ્વર !

એકવાર એકલો - એકલો

હીંચકી તો જો -

તો, અહેસાસ થાય તને,

કે શું છે 'એકલતા !'

બત્રીસ જાતના પકવાનો છતાં

'એકલાં એકલાં' ગળા નીચે કોળિયો

અટકાઇ જાય ત્‍યારે -

તું અનુભવી શકશે એ

'એકલતા' ની વેદના !

રોગથી, દર્દથી, પીડાથી

આ દેહ કણસતો હોય ત્‍યારે,

કોઇ 'કેમ છે ?'

એટલું પણ પૂછનાર ન હોય

ત્‍યારે

એનો અહેસાસ થશે કે,

'એકલતા' શું છે ?

જો અને તો

જિંદગીના પરિતાપોથી હાંફીને, થાકીને

જીવન-પથ પર ડગ ડગમગે ત્‍યારે ---

મને મળશે જો, તારા હાથનો સહારો,

તો, ફરીથી ઊભી થઇ જઇશ હું !

આ દેહ-વાંસણીના અંતિમ શ્વાસના

સૂરો રેલાતાં હોય ત્‍યારે

થોભશો જરા ? એટલી તારી હૂંફ મળશે

તો, ફરીથી જીવન સરગમ બજી ઊઠશે.

અંતિમ સમયે કોઇની પ્રતીક્ષામાં

અધ-બિડાયેલી આ પાંપણોમાં

નજર સાથે નજર મિલાવશો ને-

તો, ફરીથી બેઠી થઇશ હું !

શ્વાસની લીલા સમેટાઇ ગયા પછી

અંતિમ સફર ઊપડે ત્‍યારે -

કફન મારૂં ખસેડીને 'આવી ગયો છું' -

એટલું જ બોલશેને તો -

શ્વાસમાં પાછો શ્વાસ આવશે મને !

ત્‍યાં તો

પાછળથી એક અવાજ સંભળાયો

આપણાં આ સૂક્ષ્‍મ સંબંધોમાં

જો અને તો ન જ હોય !

તારું કફન ખસેડું ત્‍યારે

માત્ર ને માત્ર આપજે મને

મનગમતું - મલકતું મંદ મંદ સ્‍મિત,

તો

તારું કફન ઓઢીને ચાલતો થઇશ હું !